حال به الفاظ آيه برميگرديم . * ( ( وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّه ) ) * الخ ، كلمه ( ابتلاء ) و بلاء يك معنى دارد ، اگر بخواهى بگويى : من فلان را با فلان عمل و يا پيش آوردن فلان حادثه امتحان كردم ، هم ميتوانى بگويى : ( ابتليته بكذا ) ، و هم مىتوانى بگويى ( بلوته بكذا ) و اثر اين امتحان اين است كه صفات باطنى او را از قبيل اطاعت و شجاعت و سخاوت و عفت و علم و مقدار وفاء ، و نيز صفات متقابل اين نامبرده را ظاهر سازد . و به همين جهت امتحان ، جز با برنامه اى عملى صورت نمىگيرد ، عمل است كه صفات درونى انسان را ظاهر مىسازد ، نه گفتار ، همانطور كه ممكنست درست و راست باشد ، ممكن هم هست دروغ و خلاف واقع باشد ، هم چنان كه در آيه : ( إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ ) « 1 » و آيه : ( إِنَّ اللَّه مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ ) « 2 » امتحان با عمل صورت گرفته . اين را بدان جهت مىگوئيم ، كه اگر در آيه مورد بحث امتحان ابراهيم را بوسيله كلمات دانسته ، بفرضى كه منظور از كلمات الفاظ بوده باشد ، باز بدان جهت است كه الفاظ وظائف عملى براى آن جناب معين ميكرده ، و از عهد و پيمانها و دستور العملها حكايت مىكرده ، هم چنان كه در آيه : ( وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً به مردم نكو بگوئيد ) منظور از گفتن ، معاشرت كردن است ، ميخواهد بفرمايد : با مردم به نيكى معاشرت كنيد . « 3 » * ( ( بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ ) ) * كلمات جمع است و كلمه هر چند در قرآن كريم بر موجودات و اعيان خارجى اطلاق شده ، نه بر الفاظ و اقوال ، مانند : ( بِكَلِمَةٍ مِنْه اسْمُه الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ، و كلمه اى از او كه نامش عيسى بن مريم بود ) « 4 » و لكن همين نيز بعنايت قول و لفظ است ، به اين معنا كه ميخواهد بفرمايد : مسيح ع با كلمه و قول خدا كه فرمود : ( كن ) خلق شده ، هم چنان كه فرمود : ( إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّه كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَه مِنْ تُرابٍ ، ثُمَّ قالَ لَه كُنْ فَيَكُونُ ، مثل عيسى نزد خدا ، مثل آدم است كه او را از خاك بيافريد ، و سپس فرمود : ( بباش پس موجود شد ) . « 5 » و اين نه تنها در داستان مسيح است ، بلكه هر جا كه در قرآن لفظ كلمه را به خدا نسبت داده ، منظورش همين قول ( كُنْ فَيَكُونُ ) است ، مانند آيه : ( وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّه ، كسى كلمات خدا را تغيير نمىتواند دهد ) « 6 » و آيه : ( تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّه ، تبديلى براى كلمات خدا نيست ) « 7 » و آيه :

--> 1 - قلم - 17 2 - بقره 249 3 - بقره - 83 4 - آل عمران - 45 5 - آل عمران - 59 6 - انعام - 34 7 - يونس - 64